Liposomy — czym są i jak działają?

Liposomy — czym są i jak działają? Liposomy to składniki powszechnie wykorzystywane w przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym — odgrywają istotną rolę w efektywnym dostarczaniu substancji aktywnych do głębszych warstw skóry lub tkanek. Choć ich nazwa może brzmieć obco, wiele osób na co dzień korzysta z produktów zawierających liposomy, nie zdając sobie sprawy z ich obecności. Czym są liposomy i jakie jest ich działanie? I czy istnieją substancje, które mogłyby je zastąpić? Oto co warto wiedzieć na ten temat.

Zaktualizowano dnia , zatwierdzone przez dyrektor medyczny.

Spis treści:

  1. Liposomy — co to?
  2. Liposomy — budowa
  3. Zastosowanie liposomów w kosmetykach
  4. Liposomy — działanie
  5. Właściwości liposomów wykorzystywane w farmacji i medycynie
  6. Podsumowanie
  7. FAQ

Liposomy — co to?

Liposomy to mikroskopijne, kuliste struktury zbudowane z podwójnej warstwy lipidowej, która otacza wodne wnętrze. Dzięki swojej charakterystycznej budowie przypominającej naturalne błony biologiczne stanowią doskonałe nośniki substancji aktywnych — zarówno hydrofilowych (rozpuszczalnych w wodzie), jak i lipofilowych (rozpuszczalnych w tłuszczach). Liposomy to struktury inspirowane naturalną budową lipidową skóry, które mogą być wykorzystywane w nowoczesnych formułach kosmetycznych. W kosmetologii są one precyzyjnie opracowywane w kontrolowanych warunkach, aby zapewnić ich stabilność i dobrą tolerancję przez skórę. Ich unikalna struktura i biozgodność z organizmem pozwalają na szerokie zastosowanie w medycynie i kosmetologii, gdzie wykorzystywane są do precyzyjnego dostarczania leków czy składników pielęgnacyjnych w głąb skóry lub tkanek.

Liposomy — budowa

Budowa liposomów opiera się na fosfolipidach — związkach o charakterystycznej strukturze: mają hydrofilową „głowę” (przyciągającą wodę) oraz hydrofobowe ogony (odpychające wodę). W środowisku wodnym spontanicznie tworzą zamknięte pęcherzyki, które tworzą właśnie liposomy. Fosfolipidy, pochodzące m.in. z lecytyny słonecznikowej czy rzepakowej, są także składnikiem błon komórkowych, co sprawia, że liposomy są dobrze tolerowane przez organizm. Mogą zapewnić skuteczny transport substancji aktywnych: hydrofilowe zamykają w swoim wnętrzu, a lipofilowe umieszczają w warstwie lipidowej.

W zależności od rozmiaru i budowy wyróżnia się kilka rodzajów liposomów. Najmniejsze to liposomy jednowarstwowe, o średnicy 50–100 nanometrów, które zawierają niewielką ilość wody. Istnieją też większe liposomy jednowarstwowe (powyżej 100 nm), które dzięki lepszemu stosunkowi fazy wodnej do lipidów są skuteczniejsze w przenoszeniu większych cząsteczek, takich jak witaminy czy minerały. Ponadto wykazują większą stabilność w czasie przechowywania.

Poza nimi wyróżnia się również bardziej złożone struktury:

  • liposomy wielolamelarne (czyli wielowarstwowe), które składają się z kilku warstw lipidowych i dobrze transportują substancje rozpuszczalne w tłuszczach,
  • liposomy wielopęcherzykowe, które mają w swojej strukturze kilka mniejszych pęcherzyków i często powstają jako efekt uboczny przy tworzeniu bardziej złożonych form.

Zastosowanie liposomów w kosmetykach

Liposomy znalazły szerokie zastosowanie w przemyśle kosmetycznym, głównie ze względu na zdolność przenikania przez barierę naskórka. Większość składników kosmetyków działa jedynie powierzchownie, a substancje rozpuszczalne w wodzie w ogóle nie przedostają się w głąb skóry. Liposomy dzięki swojej budowie mogą transportować substancje aktywne (np. witaminy czy składniki nawilżające) do głębszych warstw naskórka i komórek, gdzie stopniowo uwalniają swoją zawartość.

Głównym celem zastosowania liposomów w kosmetykach jest:

  • poprawa nawilżenia skóry,
  • zwiększenie skuteczności działania substancji, które nie przenikają samodzielnie przez warstwę rogową,
  • utrzymanie stabilności wrażliwych związków.

Liposomy są niezwykle przydatnym składnikiem w kosmetyce. Choć w wielu przypadkach są niezastąpione, nie zawsze ich zastosowanie jest konieczne. Przykładem jest kwas hialuronowy o masie 120 kDA, obecny m.in. w produktach z gamy Hyaluron Activ B3. Dzięki swojej masie cząsteczkowej potrafi samodzielnie dotrzeć do wnętrza skóry, skutecznie ją nawilżając, poprawiając elastyczność oraz wspierając syntezę kolagenu. W takich przypadkach dodatkowe wykorzystanie liposomów nie jest wymagane, ponieważ składnik aktywny działa efektywnie bez ich udziału.

Liposomy — działanie

Liposomy były pierwszymi nośnikami substancji biologicznie aktywnych, jakie zastosowano w kosmetyce. Do dziś wykorzystywane są m.in. do transportu:

  • wyciągów ziołowych, protein, wielocukrów – dla poprawy nawilżenia i wygładzenia skóry,
  • kwasu hialuronowego – który działa nawilżająco, uelastycznia skórę i spowalnia procesy starzenia,
  • witamin (A, B, C, E, koenzym Q10) – w ich aktywnej formie, dzięki czemu mogą skutecznie działać w głębi skóry.

Przykładowo, witamina A (retinol) jest składnikiem wymagającym szczególnej stabilizacji, dlatego w kosmetykach często stosuje się jej pochodne, takie jak retinal, lub wykorzystuje się technologie nośnikowe, np. liposomy. Takie rozwiązania pomagają chronić składniki aktywne w formule i wspierają ich stopniowe uwalnianie w skórze.

Sam retinal to pochodna witaminy A, ceniona w kosmetykach za swoje właściwości wspierające odnowę skóry i poprawę jej wyglądu. W porównaniu do retinolu działa szybciej, a jednocześnie przy odpowiedniej formulacji może być dobrze tolerowany przez skórę.

Podobnie witamina C, która naturalnie działa w warstwie naskórka. Umieszczona w liposomach może być uwalniana stopniowo, co sprzyja dłuższemu działaniu i lepszemu komfortowi stosowania. Technologie nośnikowe wspierają równomierne rozprowadzanie składników aktywnych w skórze, wpływając korzystnie na jej wygląd i ogólną kondycję.

Właściwości liposomów wykorzystywane w farmacji i medycynie

Liposomy wykazują zdolność do magazynowania nie tylko składników aktywnych stosowanych w kosmetykach, lecz także wielu innych substancji, takich jak: hormony, enzymy, antybiotyki czy różnego rodzaju leki. Przykładem powszechnego wykorzystania liposomów w farmacji jest liposomalna witamina C, która w takiej postaci może być skuteczniej wchłaniana.

Co ważne, liposomy znacząco zwiększają biodostępność (przyswajalność) substancji czynnych, chroniąc je przed degradacją i wspomagając ich transport przez błony komórkowe. Mikroskopijna struktura pozwala im przenikać przez ściany naczyń krwionośnych, szczególnie w miejscach objętych stanem zapalnym, gdzie bariera naczyniowa jest osłabiona. Dzięki temu mogą precyzyjnie docierać do ognisk zapalnych, np. wywołanych przez wirusy, bakterie czy nowotwory, kumulując się w ich otoczeniu i stopniowo uwalniając lek. 

Podsumowanie

  • Liposomy to nośniki substancji aktywnych, wykorzystywane zarówno w kosmetykach, jak i suplementach diety czy preparatach farmaceutycznych.
  • Dzięki swojej budowie zwiększają przyswajalność składników, umożliwiając ich wchłanianie do głębszych warstw skóry lub tkanek.
  • W kosmetykach pozwalają na efektywne działanie witamin, kwasu hialuronowego czy koenzymu Q10, a ich liposomalne formy są bardziej stabilne i skuteczne.
  • Choć działanie liposomów jest pomocne, nie zawsze są one niezbędne, np. niskocząsteczkowy kwas hialuronowy działa samodzielnie, bez potrzeby wsparcia liposomów.
  • W farmacji stosuje się liposomy jako nośniki leków w formie płynnej, proszku lub kapsułki, co pozwala na długotrwały i celowany efekt działania, także w leczeniu stanów zapalnych czy nowotworów.

FAQ

Jakie mają zastosowanie liposomy w kosmetyce?

Liposomy są wykorzystywane jako nośniki wielu substancji aktywnych np. witamin, kwasu hialuronowego czy ekstraktów roślinnych. Dzięki zdolności do przenikania przez barierę naskórka umożliwiają dostarczenie tych składników do głębszych warstw skóry, co zwiększa ich skuteczność. Dodatkowo chronią wrażliwe składniki przed utlenianiem i degradacją.

Jak powstają liposomy?

Liposomy tworzy się poprzez uwodnienie fosfolipidów — cząsteczek, które mają właściwości amfifilowe (czyli posiadają część hydrofilową i hydrofobową). W kontakcie z wodą fosfolipidy samoistnie formują kuliste struktury z dwuwarstwową powłoką lipidową, która otacza wodne wnętrze. Proces ten może zachodzić naturalnie, ale w kosmetyce i farmacji liposomy są najczęściej wytwarzane laboratoryjnie.

Źródła:

  1. Siwek M., Liposomy, a ich zastosowanie, Biotechnologia 2012, https://biotechnologia.pl/biotechnologia/liposomy-a-ich-zastosowanie,9508.
  2. Łukawski M, Dałek P, Borowik T et al.: New oral liposomal vitamin C formulation: properties and bioavailability. J Liposome Res 2020; 30(3): 227-234.
  3. Słomczyńska P, Paradowska K: Zastosowanie form liposomalnych substancji. Lek Pol 2024; 34(394).
  4. Kawka K: Rola i znaczenie kwasu hialuronowego w procesach starzenia się skóry. Praca poglądowa w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej. Szczecin; 2021.

Z tej samej gamy